Warunki zastosowania zwolnienia

Zgodnie z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez najbliższych członków rodziny jest zwolnione z podatku, jeżeli zostanie zgłoszone właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie sześciu miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego. W przypadku darowizny środków pieniężnych ustawodawca wprowadził dodatkowy warunek – konieczność udokumentowania ich otrzymania dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, jego rachunek bankowy lub przekazem pocztowym.

Warunek ten ma charakter materialnoprawny. Oznacza to, że jego niespełnienie co do zasady wyklucza możliwość zastosowania zwolnienia, nawet jeśli sama darowizna nie budzi wątpliwości.

Wpłata przez obdarowanego a stanowisko organów podatkowych

W praktyce problem pojawia się wtedy, gdy środki pieniężne są przekazywane w gotówce, a następnie wpłacane na rachunek bankowy przez obdarowanego. W takiej sytuacji z potwierdzenia wpłaty wynika jedynie, że to obdarowany dokonał wpłaty na własne konto, a nie że darczyńca przekazał środki w formie przelewu lub przekazu.

Organy podatkowe przyjmują w takich przypadkach, że nie został spełniony warunek ustawowy. Ich zdaniem dowód powinien jednoznacznie wskazywać darczyńcę jako podmiot dokonujący transferu środków. Wpłata gotówki przez obdarowanego – nawet jeśli pieniądze faktycznie pochodzą od rodziców – nie spełnia wymogu z art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy.

Takie stanowisko znajduje oparcie w uchwale NSA z 20 marca 2023 r. (sygn. akt III FPS 3/22), w której podkreślono, że celem wymogu dokumentacyjnego jest zapewnienie przejrzystości obrotu finansowego oraz przeciwdziałanie wprowadzaniu do systemu środków o nieustalonym pochodzeniu.

„W tym sporze nie chodzi o to, czy darowizna była realna, tylko czy spełniono twardy wymóg dokumentacyjny z art. 4a. Dziś najbezpieczniejszy jest przelew z rachunku darczyńcy, a pytanie NSA do TK może przesądzić, czy odmowa zwolnienia wyłącznie z powodu ‘wpłacił obdarowany’ nie jest nieproporcjonalnym formalizmem.”

Stan faktyczny sprawy rozpoznawanej przez sądy

Sprawa, która stała się przedmiotem rozpoznania przez sądy administracyjne, dotyczyła podatniczki, która otrzymała od rodziców darowiznę w wysokości niemal 500 tys. zł. Darowizna została zgłoszona w ustawowym terminie. Organy podatkowe nie kwestionowały ani faktu jej dokonania, ani tego, że środki pochodziły od rodziców.

Spór dotyczył wyłącznie sposobu udokumentowania przekazania pieniędzy. Z dokumentów bankowych wynikało, że wpłaty na rachunek dokonała sama obdarowana. Organy uznały zatem, że nie został spełniony warunek ustawowy i odmówiły zastosowania zwolnienia.

Wyrok WSA i jego argumentacja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie zgodził się z tak restrykcyjną wykładnią. Sąd wskazał, że skoro w sprawie nie było sporu co do źródła pochodzenia środków, a organy same potwierdziły, że darowizna została faktycznie dokonana przez rodziców, to odmowa zwolnienia wyłącznie z powodu technicznego sposobu dokonania wpłaty prowadzi do nadmiernego formalizmu.

WSA odwołał się do celu regulacji, którym jest zapewnienie transparentności obrotu i eliminowanie nadużyć. Jeżeli cel ten został osiągnięty – ponieważ pochodzenie pieniędzy jest znane i udokumentowane – literalne, rygorystyczne podejście do wymogu dokumentacyjnego nie powinno pozbawiać podatnika prawa do zwolnienia.

Pytanie prawne do Trybunału Konstytucyjnego

Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając skargę kasacyjną, postanowił zawiesić postępowanie i skierować pytanie prawne do Trybunału Konstytucyjnego. Wątpliwości dotyczą zgodności art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy z Konstytucją RP, w szczególności z zasadą demokratycznego państwa prawnego, zasadą równości wobec prawa oraz konstytucyjną ochroną prawa własności.

NSA powziął wątpliwość czy stosowanie przepisu w sposób wykluczający zwolnienie wyłącznie z powodu tego, że wpłaty na rachunek dokonał obdarowany, nie prowadzi do nieproporcjonalnej ingerencji w prawa majątkowe podatnika.

Znaczenie sprawy dla podatników

Rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego będzie miało istotne znaczenie dla praktyki stosowania przepisów o zwolnieniu dla najbliższej rodziny. Do czasu wydania wyroku najbezpieczniejszym rozwiązaniem pozostaje bezpośredni przelew z rachunku darczyńcy na rachunek obdarowanego. Tylko taka forma jednoznacznie spełnia warunek ustawowy i minimalizuje ryzyko sporu z organami podatkowymi.

Przedmiotowa sprawa pokazuje, że przy darowiznach pieniężnych decydujące znaczenie ma nie tylko sam fakt przekazania środków i dochowanie terminu zgłoszenia, lecz również ścisłe przestrzeganie wymogów dokumentacyjnych. Ostateczna ocena konstytucyjności przepisu przez Trybunał przesądzi, czy dotychczasowa praktyka organów podatkowych zostanie utrzymana.