W praktyce zabezpieczenie ma zapobiec sytuacji, w której osoba objęta postępowaniem wyzbywa się majątku, przenosi go na inne osoby, ukrywa aktywa albo w inny sposób utrudnia późniejsze wykonanie orzeczenia. Dlatego przepisy pozwalają organom zadziałać jeszcze przed zakończeniem sprawy, ale tylko wtedy, gdy istnieją ku temu ustawowe przesłanki.

Przeczytaj również: Upadłość konsumencka a spadek. Z jakim ryzykiem musisz się liczyć?

Podstawowa przesłanka: realna obawa utrudnienia wykonania orzeczenia

Zabezpieczenie majątkowe może zostać zastosowane, jeżeli oskarżonemu zarzucono popełnienie przestępstwa, za które albo w związku z którym możliwe jest orzeczenie określonych konsekwencji majątkowych. Chodzi w szczególności o grzywnę, świadczenie pieniężne, przepadek, środek kompensacyjny, zwrot korzyści majątkowej albo jej równowartości.

Samo prowadzenie postępowania nie wystarcza jednak do zastosowania zabezpieczenia. Konieczna jest uzasadniona obawa, że bez zabezpieczenia wykonanie przyszłego orzeczenia będzie niemożliwe albo znacznie utrudnione. To oznacza, że organ powinien ocenić konkretne okoliczności sprawy, a nie stosować zabezpieczenie automatycznie.

Zabezpieczenie może objąć także przyszłe koszty sądowe, ale również w tym przypadku musi istnieć obawa, że bez zabezpieczenia ich wykonanie będzie niemożliwe albo istotnie utrudnione.

Na jakim majątku można ustanowić zabezpieczenie?

Co do zasady zabezpieczenie następuje na mieniu oskarżonego. Przepisy przewidują jednak również sytuacje, w których zabezpieczenie może dotyczyć majątku innych podmiotów, jeżeli majątek ten pozostaje związany z przestępstwem, korzyścią majątkową albo możliwym przepadkiem.

W sprawach dotyczących przepadku lub zwrotu korzyści majątkowej zabezpieczenie może zatem wykraczać poza klasyczne ujęcie, w którym obejmuje wyłącznie majątek osoby, której postawiono zarzut. Szczególne znaczenie ma to w sprawach, w których istnieje podejrzenie przeniesienia korzyści, ukrycia majątku albo wykorzystania określonych składników majątkowych do popełnienia czynu.

Sposoby zabezpieczenia

Zasadą jest, że zabezpieczenie majątkowe wykonuje się według sposobów przewidzianych w kodeksie postępowania cywilnego, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. W praktyce może ono polegać między innymi na zajęciu ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego, innych wierzytelności lub praw majątkowych, a także na obciążeniu nieruchomości hipoteką przymusową.

Możliwe jest również ustanowienie zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości, zakazu zbywania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu albo zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym.

W przypadku zabezpieczenia grożącego przepadku przepisy karne wskazują dodatkowo na zajęcie ruchomości, wierzytelności i innych praw majątkowych oraz na zakaz zbywania i obciążania nieruchomości. Taki zakaz powinien zostać ujawniony w księdze wieczystej, a jeżeli księga nie jest prowadzona to w zbiorze dokumentów.

Zakres zabezpieczenia musi być proporcjonalny

Bardzo istotne jest to, że zabezpieczenie nie może być nadmierne. W postanowieniu należy określić zarówno sposób zabezpieczenia, jak i jego zakres kwotowy. Organ powinien uwzględnić możliwy rozmiar grzywny, środka karnego, przepadku, środka kompensacyjnego lub innych należności, których wykonanie ma zostać zabezpieczone.

Innymi słowy, zabezpieczenie powinno odpowiadać potrzebie konkretnej sprawy. Nie powinno prowadzić do zajęcia majątku w zakresie szerszym, niż jest to potrzebne do zabezpieczenia przyszłego orzeczenia. Wyjątek dotyczy przedmiotów, które same mogą podlegać przepadkowi, ponieważ pochodzą bezpośrednio z przestępstwa albo służyły lub były przeznaczone do jego popełnienia.

„Zabezpieczenie majątkowe nie jest karą, ale narzędziem ochrony skuteczności postępowania. Kluczowe jest jednak to, aby jego zakres był proporcjonalny i oparty na realnej obawie utrudnienia wykonania orzeczenia – inaczej może zostać skutecznie zakwestionowane.”

Zarząd przymusowy nad przedsiębiorstwem

Szczególną formą zabezpieczenia jest ustanowienie przymusowego zarządu przedsiębiorstwa. Może ono dotyczyć przedsiębiorstwa albo jego zorganizowanej części. Zarządcą powinna być osoba posiadająca licencję doradcy restrukturyzacyjnego.

W postępowaniu przygotowawczym postanowienie o takim zabezpieczeniu wydaje prokurator, ale wymaga ono zatwierdzenia przez sąd. Prokurator powinien wystąpić do sądu o zatwierdzenie najpóźniej w terminie 7 dni, a sąd powinien rozstrzygnąć w tym przedmiocie również w terminie 7 dni od przekazania postanowienia. Jeżeli sąd odmówi zatwierdzenia, zabezpieczenie upada z chwilą uprawomocnienia się tego rozstrzygnięcia.

Zarządca ma zapewnić ciągłość pracy przedsiębiorstwa, sporządzić spis składników majątkowych i praw majątkowych oraz przekazywać organom informacje istotne dla postępowania. Właściciel przedsiębiorstwa lub osoba nim kierująca może wnosić o wyłączenie określonych składników z zabezpieczenia.

Tymczasowe zajęcie mienia

Przepisy przewidują także tymczasowe zajęcie mienia. Policja może dokonać takiego zajęcia, gdy zachodzi obawa usunięcia mienia ruchomego osoby podejrzanej. Jest to środek pilny, stosowany zanim zostanie wydane właściwe postanowienie o zabezpieczeniu.

Tymczasowe zajęcie ma ograniczony czas obowiązywania. Upada, jeżeli w ciągu 7 dni od jego dokonania nie zostanie wydane postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym. Nie może obejmować przedmiotów, które nie podlegają egzekucji.

Zabezpieczenie w sprawach karnych skarbowych

W sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe zabezpieczenie może dotyczyć między innymi środka karnego, obowiązku zwrotu korzyści majątkowej oraz należności publicznoprawnej uszczuplonej czynem zabronionym. Również tutaj warunkiem jest uzasadniona obawa, że bez zabezpieczenia wykonanie orzeczenia albo ściągnięcie należności będzie niemożliwe lub znacznie utrudnione.

Kodeks karny skarbowy przewiduje także możliwość tymczasowego zajęcia mienia ruchomego osoby podejrzanej, jeżeli istnieje obawa jego usunięcia. W sprawach skarbowych szczególne znaczenie mają również regulacje dotyczące zatrzymania przesyłki, sprzedaży określonych przedmiotów oraz składania rzeczy lub środków pieniężnych do depozytu.

Wykonanie zabezpieczenia

Na etapie wykonania zabezpieczenia istotne znaczenie mają przepisy kodeksu karnego wykonawczego. Zasadniczo egzekucję zasądzonych roszczeń cywilnych, grzywny, świadczenia pieniężnego oraz należności sądowych prowadzi się według przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

Inaczej wygląda egzekucja przepadku oraz nawiązki na rzecz Skarbu Państwa. W tym zakresie właściwy jest naczelnik urzędu skarbowego, który prowadzi egzekucję według przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Jeżeli jednym postanowieniem zabezpieczono jednocześnie przepadek oraz inne należności, sąd albo prokurator może zlecić wykonanie całego zabezpieczenia naczelnikowi urzędu skarbowego. Środki pieniężne objęte zabezpieczeniem albo pochodzące ze sprzedaży zabezpieczonego mienia powinny być przechowywane na rachunkach depozytowych Ministra Finansów.

Ochrona osoby, której majątek zabezpieczono

Osoba, której majątek został objęty zabezpieczeniem, nie jest pozbawiona ochrony prawnej. Na postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje zażalenie. Zabezpieczenie powinno zostać uchylone w całości albo w części, jeżeli ustaną przyczyny jego zastosowania albo pojawią się podstawy do jego ograniczenia.

Przepisy wyłączają również możliwość zabezpieczenia rzeczy, wierzytelności i praw, które nie podlegają egzekucji. Ma to chronić podstawowe składniki majątku, które ustawodawca uznaje za wyłączone spod przymusowego dochodzenia należności.

W przypadku zajęcia rachunku bankowego przedsiębiorcy albo właściciela gospodarstwa rolnego sąd może określić kwoty potrzebne na bieżące wypłaty wynagrodzeń, podatki, inne ustawowe obciążenia oraz koszty prowadzenia działalności. Jest to ważny mechanizm, który pozwala ograniczyć negatywny wpływ zabezpieczenia na bieżące funkcjonowanie przedsiębiorstwa.

Kiedy zabezpieczenie upada?

Zabezpieczenie majątkowe nie ma charakteru bezterminowego. W postępowaniu karnym upada, jeżeli nie zostanie prawomocnie orzeczone żadne z rozstrzygnięć, które miało być zabezpieczone, a powództwo o zabezpieczone roszczenie nie zostanie wytoczone w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia.

W sprawach karnych skarbowych zabezpieczenie należności publicznoprawnej upada, jeżeli w ciągu 3 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie nie zostanie wszczęta egzekucja tych należności.

Z kolei przepisy kodeksu postępowania cywilnego przewidują własne reguły upadku zabezpieczenia, w szczególności po uprawomocnieniu się orzeczenia uwzględniającego zabezpieczone roszczenie, jeżeli uprawniony nie podejmie w odpowiednim terminie dalszych czynności egzekucyjnych.

Podsumowanie

Zabezpieczenie majątkowe jest istotnym instrumentem ochrony skuteczności postępowania karnego, karnego skarbowego i wykonawczego. Pozwala zabezpieczyć majątek na potrzeby przyszłego wykonania orzeczenia, ale nie może być stosowane dowolnie. Wymaga ustawowej podstawy, realnej obawy utrudnienia wykonania orzeczenia oraz zachowania proporcjonalności.

W praktyce jest to narzędzie o dużej sile oddziaływania, ponieważ może obejmować rachunki bankowe, wynagrodzenie, ruchomości, nieruchomości, prawa majątkowe, a nawet przedsiębiorstwo. Dlatego tak istotne jest, aby każdorazowo badać nie tylko formalną podstawę zabezpieczenia, ale również jego zakres, sposób wykonania oraz możliwość zaskarżenia albo uchylenia, gdy przestaje być potrzebne.

Zobacz też: Restrukturyzacja czy upadłość – co wybrać i kiedy?