Marta Świątek BrzezińskaUmowy w sprawach zamówień publicznych – choć zawierane przez podmioty profesjonalne – coraz częściej stają się przedmiotem analizy pod kątem zgodności z zasadami równowagi kontraktowej, w szczególności ochrony słabszej strony stosunku zobowiązaniowego, czyli wykonawcy.
Choć pojęcie „klauzul abuzywnych” wywodzi się z prawa konsumenckiego, ustawodawca wprost wprowadził je także do systemu zamówień publicznych.
Zgodnie z aktualnym brzmieniem ustawy Prawo zamówień publicznych, określone postanowienia projektowanych umów uznawane są za niedozwolone a ich zastosowanie skutkuje bezwzględną nieważnością – czynność prawna jest nieważna od początku, z mocy prawa, wobec wszystkich.
W praktyce, klauzule abuzywne mogą przyjmować różne formy, jednak ich cechą wspólną jest nieproporcjonalność oraz brak uzasadnienia w kontekście przedmiotu zamówienia. W razie ich stwierdzenia przez KIO lub sąd, klauzula jest uznawana za niezawartą a umowa pozostaje w mocy w pozostałym zakresie,
W klasycznym rozumieniu, zgodnie z Kodeksem Cywilnym, klauzule abuzywne to te postanowienia umowne, które rażąco naruszają interesy konsumenta i które nie zostały z nim uprzednio, indywidualnie uzgodnione.
W zakresie prawa zamówień publicznych, odpowiedzią ustawodawcy na problem jednostronnych, krzywdzących zapisów w umowach, jest art. 433 ustawy Prawo zamówień publicznych. Przepis ten ma na celu ochronę wykonawców przed nadmiernym obciążaniem ich ryzykiem i obowiązkami, które nie są proporcjonalne do charakteru zamówienia. Dzięki temu zwiększa się konkurencyjność postępowań i efektywność wydatkowania środków publicznych.
W praktyce art. 433 ustawy Prawo zamówień publicznych zakazuje stosowania czterech konkretnych rodzajów klauzul, które zostały uznane za najbardziej problematyczne i nieuczciwe. Warto jednak pamiętać – że ten katalog jest zamknięty – oznacza to, że innych abuzywnych zapisów ustawodawca wprost nie wymienia.
Klauzule abuzywne w zamówieniach publicznych to nie tylko kwestia formalna – to realne narzędzie ochrony równowagi kontraktowej. Zamawiający powinni projektować umowy tak, aby nie obciążały nieproporcjonalnie wykonawcy, a każdy zapis powinien mieć jasne uzasadnienie ekonomiczne i operacyjne.
Zamawiający nie może obciążać wykonawcy odpowiedzialnością za każde opóźnienie, nawet jeśli wynika ono z przyczyn od niego niezależnych – na przykład zmiany prawa, działania urzędów czy siły wyższej. Odpowiedzialność musi być uzasadniona i adekwatna do sytuacji. Klauzule, które nakładają na wykonawcę zbyt szerokie konsekwencje opóźnień – są niedozwolone.
Kary umowne mają chronić interes Zamawiającego w związku z niewłaściwym wykonaniem zamówienia. Nie mogą być jednak nakładane za działania wykonawcy, które nie mają związku z przedmiotem umowy lub jej prawidłowym wykonaniem. Orzecznictwo KIO jednoznacznie wskazuje, że klauzule przewidujące kary za poboczne zachowania wykonawcy naruszają zasadę proporcjonalności i stanowią nadużycie prawa zamawiającego do kształtowania treści umowy (m. in. KIO 3277/21, KIO 1340/21)
Wykonawca odpowiada za szkody wynikające z niewłaściwego wykonania umowy ale nie ponosi odpowiedzialności za problemy, które wynikają wyłącznie z działań lub zaniedbań zamawiającego. Prawo jasno zakazuje przerzucania na wykonawcę ryzyk, które leżą po stronie zamawiającego, takich jak np. opóźnienia spowodowane przez błędy w dokumentacji przetargowej czy decyzje zamawiającego. Nie można też narzucać wykonawcy ograniczeń kosztowych związanych ze zmianami, za które odpowiada tylko zamawiający. W takich sytuacjach, wykonawca ma prawo do odpowiedniego wynagrodzenia – by jego interesy były chronione.
Zamawiający nie może zastrzec w umowie prawa do zmniejszenia świadczenia zamówienia bez określenia minimalnej wartości lub zakresu świadczenia. Wykonawca musi mieć jasność co do minimalnego zakresu pracy aby prawidłowo wycenić ofertę i uniknąć strat, gdy zamówienie zostanie znacznie ograniczone. Przepisy wymagają jednoznacznego i wyczerpującego opisania przedmiotu zamówienia, co ma chronić wykonawcę i zapewnić uczciwą konkurencję. Zastrzeżenia dające zamawiającemu nieograniczone prawo do zmniejszania ilości zamówienia są niedopuszczalne, gdyż zaburzają rzetelną kalkulację ceny. Jeśli zamawiający nie zna dokładnych potrzeb, powinien wskazać minimalny zakres zamówienia lub skorzystać z innych rozwiązań, np. prawa opcji lub umowy ramowej.
Klauzule abuzywne zostały jednoznacznie uregulowane w art. 433 PZP, który zakazuje zamieszczania w umowach postanowień naruszających równowagę stron stosunku zobowiązaniowego. Przepis ten pełni funkcję gwarancyjną, ograniczając możliwość jednostronnego kształtowania umowy przez zamawiającego.
Wprowadzenie postanowień wyszczególnionych w art. 433 PZP stanowi naruszenie przepisów ustawy i może prowadzić do nieważności konkretnego zapisu a w skrajnych przypadkach – całej umowy.
Zamawiający powinni z należytą starannością formułować treść projektowanych umów, dbając o zachowanie zasady proporcjonalności i poszanowania interesu obu stron. Wykonawcy natomiast powinni każdorazowo weryfikować zgodność postanowień umownych z ustawą oraz ich wpływ na treść przyszłego zobowiązania.
Czy wykonawca realizujący zamówienie publiczne musi ponosić skutki gwałtownego wzrostu cen paliw…
Umowy w sprawach zamówień publicznych – choć zawierane przez podmioty profesjonalne –…
W marcu 2026 r. włoski Sąd Najwyższy wydał dwa ważne orzeczenia w…
Czy wykonawca realizujący zamówienie publiczne musi ponosić skutki gwałtownego wzrostu cen paliw…
Umowy w sprawach zamówień publicznych – choć zawierane przez podmioty profesjonalne –…
W marcu 2026 r. włoski Sąd Najwyższy wydał dwa ważne orzeczenia w…
Zgodnie z aktualnym brzmieniem ustawy Prawo zamówień publicznych, określone postanowienia projektowanych umów uznawane są za niedozwolone a ich zastosowanie skutkuje bezwzględną nieważnością – czynność prawna jest nieważna od początku, z mocy prawa, wobec wszystkich.
W praktyce, klauzule abuzywne mogą przyjmować różne formy, jednak ich cechą wspólną jest nieproporcjonalność oraz brak uzasadnienia w kontekście przedmiotu zamówienia. W razie ich stwierdzenia przez KIO lub sąd, klauzula jest uznawana za niezawartą a umowa pozostaje w mocy w pozostałym zakresie,
W klasycznym rozumieniu, zgodnie z Kodeksem Cywilnym, klauzule abuzywne to te postanowienia umowne, które rażąco naruszają interesy konsumenta i które nie zostały z nim uprzednio, indywidualnie uzgodnione.
W zakresie prawa zamówień publicznych, odpowiedzią ustawodawcy na problem jednostronnych, krzywdzących zapisów w umowach, jest art. 433 ustawy Prawo zamówień publicznych. Przepis ten ma na celu ochronę wykonawców przed nadmiernym obciążaniem ich ryzykiem i obowiązkami, które nie są proporcjonalne do charakteru zamówienia. Dzięki temu zwiększa się konkurencyjność postępowań i efektywność wydatkowania środków publicznych.
W praktyce art. 433 ustawy Prawo zamówień publicznych zakazuje stosowania czterech konkretnych rodzajów klauzul, które zostały uznane za najbardziej problematyczne i nieuczciwe. Warto jednak pamiętać – że ten katalog jest zamknięty – oznacza to, że innych abuzywnych zapisów ustawodawca wprost nie wymienia.
Klauzule abuzywne w zamówieniach publicznych to nie tylko kwestia formalna – to realne narzędzie ochrony równowagi kontraktowej. Zamawiający powinni projektować umowy tak, aby nie obciążały nieproporcjonalnie wykonawcy, a każdy zapis powinien mieć jasne uzasadnienie ekonomiczne i operacyjne.
Zamawiający nie może obciążać wykonawcy odpowiedzialnością za każde opóźnienie, nawet jeśli wynika ono z przyczyn od niego niezależnych – na przykład zmiany prawa, działania urzędów czy siły wyższej. Odpowiedzialność musi być uzasadniona i adekwatna do sytuacji. Klauzule, które nakładają na wykonawcę zbyt szerokie konsekwencje opóźnień – są niedozwolone.
Kary umowne mają chronić interes Zamawiającego w związku z niewłaściwym wykonaniem zamówienia. Nie mogą być jednak nakładane za działania wykonawcy, które nie mają związku z przedmiotem umowy lub jej prawidłowym wykonaniem. Orzecznictwo KIO jednoznacznie wskazuje, że klauzule przewidujące kary za poboczne zachowania wykonawcy naruszają zasadę proporcjonalności i stanowią nadużycie prawa zamawiającego do kształtowania treści umowy (m. in. KIO 3277/21, KIO 1340/21)
Wykonawca odpowiada za szkody wynikające z niewłaściwego wykonania umowy ale nie ponosi odpowiedzialności za problemy, które wynikają wyłącznie z działań lub zaniedbań zamawiającego. Prawo jasno zakazuje przerzucania na wykonawcę ryzyk, które leżą po stronie zamawiającego, takich jak np. opóźnienia spowodowane przez błędy w dokumentacji przetargowej czy decyzje zamawiającego. Nie można też narzucać wykonawcy ograniczeń kosztowych związanych ze zmianami, za które odpowiada tylko zamawiający. W takich sytuacjach, wykonawca ma prawo do odpowiedniego wynagrodzenia – by jego interesy były chronione.
Zamawiający nie może zastrzec w umowie prawa do zmniejszenia świadczenia zamówienia bez określenia minimalnej wartości lub zakresu świadczenia. Wykonawca musi mieć jasność co do minimalnego zakresu pracy aby prawidłowo wycenić ofertę i uniknąć strat, gdy zamówienie zostanie znacznie ograniczone. Przepisy wymagają jednoznacznego i wyczerpującego opisania przedmiotu zamówienia, co ma chronić wykonawcę i zapewnić uczciwą konkurencję. Zastrzeżenia dające zamawiającemu nieograniczone prawo do zmniejszania ilości zamówienia są niedopuszczalne, gdyż zaburzają rzetelną kalkulację ceny. Jeśli zamawiający nie zna dokładnych potrzeb, powinien wskazać minimalny zakres zamówienia lub skorzystać z innych rozwiązań, np. prawa opcji lub umowy ramowej.
Klauzule abuzywne zostały jednoznacznie uregulowane w art. 433 PZP, który zakazuje zamieszczania w umowach postanowień naruszających równowagę stron stosunku zobowiązaniowego. Przepis ten pełni funkcję gwarancyjną, ograniczając możliwość jednostronnego kształtowania umowy przez zamawiającego.
Wprowadzenie postanowień wyszczególnionych w art. 433 PZP stanowi naruszenie przepisów ustawy i może prowadzić do nieważności konkretnego zapisu a w skrajnych przypadkach – całej umowy.
Zamawiający powinni z należytą starannością formułować treść projektowanych umów, dbając o zachowanie zasady proporcjonalności i poszanowania interesu obu stron. Wykonawcy natomiast powinni każdorazowo weryfikować zgodność postanowień umownych z ustawą oraz ich wpływ na treść przyszłego zobowiązania.
